خود شناسي در ماه مبارک رمضانخداوند متعال براي انسان ها زمان ها و مکان هايي در جهت تقرب به خود قرار داده که بندگان مي توانند با توجه به خدا در آن زمان ها و مکان ها مراحل تقرب به خدا را که هدف کمالي انسان است طي کنند. مسجد الحرام، مسجد النبي و قبور ائمه عليهم السلام از جمله مکانهاي مقدسي است که بنده گنهکار با قرار گرفتن در آن مکانها حجابهاي ظلمت از قلبش کنار مي رود و به خداوند متعال توجه پيدا مي کند. ماه رمضان و شب قدر که در آن قرار دارد جزء زمانهايي است که خداوند خود آن را مخصوص قرار داده که بندگان با ورود در اين زمان و با توجه به حضرت حق خود را بازيابند. انجام اعمال و آداب ماه پر خير و برکت رمضان چون: تهجد و شب زندهداري، مراقبت از گوش و چشم و زبان، استغفار کردن، دعا خواندن، ذکر گفتن، تلاوت قرآن، تدبر در آيات، خواندن نمازهاي نافله، درک شبهاي قدر و معتکف شدن، انسان را به خويشتن خويش سوق ميدهد و او را از غفلت و بيتوجهي نسبت به خود بيرون ميآورد. چنانکه پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله و سلم مي فرمايد: «من عرف نفسه فقد عرف ربه»(الحياة، ج1ص213) جستجوي انسان براي يافتن خود او را به خدا سوق مي دهد و ماه رمضان فرصتي براي يافتن خويش است. براي همين خداوند بندگانش را ميهمان مي کند تا در اين ضيافت الهي با تهجد و کوشش و توجه به حضرت حق خود را بيابند. خطبه پيامبر اکرم در جمعه آخر ماه شعبان بيانگر حساسيت اين ماه مبارک است، حضرت در قسمتي از آن مي فرمايند: «اى مردم! ماهى بر شما سايه افکنده که در آن، شبى است بهتر از هزار ماه، و آن، ماه رمضان است. خداوند، روزهاش را واجب ساخته و نماز در شبش را مستحب قرار داده است. پس هر کس يک شب در آن، نماز مستحب بخواند، گويا هفتاد شب نماز مستحب در ماههاى ديگر خوانده است. و براى کسى که در آن، کار نيک مستحبّى از کارهاى نيک انجام دهد، پاداشى همچون پاداش کسى قرار داده که واجبى از واجبات الهى را انجام داده است، و هر کس در آن، واجبى از واجبات خداوند را ادا کند، همچون کسى خواهد بود که در ماههاى ديگر، هفتاد واجب از واجبات الهى را انجام داده است. پيامبر اکرم فرمودند: شما از چهار خصلت، بىنياز نيستيد: دو خصلت که خدا را با آنها راضى مىکنيد، و دو خصلت که از آن دو، بىنياز نيستيد. امّا آن دو خصلتى که خدا را با آنها راضى مىکنيد، شهادت به اين است که: معبودى جز خداوند نيست و من فرستاده خدايم. و اما دو خصلتى که از آن بىنياز نيستيد، از خداوند، نيازهايتان و بهشت را بطلبيد و از خداوند، عافيت بخواهيد و از آتش به خداوند پناه ببريد.» اين ماه، ماه صبر است و پاداش صبر، بهشت است. اين ماه، ماه مواسات (همدردى با ديگران در نيازها) است و ماهى است که در آن، خداوند، روزىِ مؤمن را مىافزايد. هر کس مؤمن روزهدارى را در آن افطار دهد، نزد خداوند، پاداش آزاد کردن يک بنده و آمرزش گناهان گذشتهاش را دارد.»( الکافي: 4/66) مقام معظم رهبري در اين باره مي فرمايد: "خصوصيت اين ماه مبارک اين است که ما را متذکر ميکند؛ از غفلت بيرون ميآورد؛ آلودگيهاي ما را به ما نشان ميدهد و در بين دعا و نماز و توجه، فرصتي به ما دست ميدهد که در اشتباهاتي که با آنها انس و خو گرفتيم، بازنگري کنيم و آنها را بشناسيم؛ چون گاهي انسان گناهي را عادت کرده که انجام بدهد و توجه ندارد که اين گناه است. البته تنبلي، سستي و بقيه نواقصي را هم که داريم، ميتوانيم بازنگري کنيم." (ماهنامه ديدار آشنا، ش 73، ص 17، با ويرايش اندک) بنابراين اين ماه فرصتي است که خداوند متعال به ما براي تغيير در زندگي مان داده است. تغيير از آنچه که هستيم به آنچه که بايد باشيم. شب قدر هم زماني است که خداوند اختيار به ما داده است تا تصميم بگيريم که چه مي خواهيم باشيم و چه مي خواهيم بشويم. مقام معظم رهبري
شبهاي قدر را فرصت استثنايي در طول سال دانسته و در اين
باره ميگويند: "اين
فصلِ يک
ماهه، فصل بسيار باارزش و قيمتي است. در اين سي
يا بيست و نه روز، خدا ليله
القدر را قرار
داده و ليله القدر يک فرصت استثنايي در طول سال
براي انسان است. که اگر انسان توانسته باشد آن
شب را درک کند، خير زيادي نصيبش ميشود، در
دعاي وداع ماه رمضان در مفاتيح
الجنان ميخوانيم: "و ان تجعلني برحمتک ممّن خرّت له
ليله القدر و جعلتها له خيرا من الف
شهر؛ خدايا، مرا از کساني قرار ده که توفيق درک ليله القدر
را به دست آوردند و ليله القدر براي آنها از هزار ماه بهتر و باارزشتر
شده، ليله القدر براي همه
اين گونه نيست. آن کسي که براي او شب بيست و سوم
يا شب بيست و يکم ماه رمضان، با شب
بيست و سوم هر ماه ديگري فرق ندارد ـ نه ذکري، نه
توجهي، نه حالي، نه گريهاي،
نه تضرّعي؛ با غفلت ميگيرد ميخوابد، يا اصلاً
يادش نميآيد که ليله القدر است،
يا خداي نکرده آلوده به گناه و هواي نفس هم ميشود ـ
براي چنين انساني ليله
القدر بهتر از هزار شب نيست؛ يک شب است، آن هم يک شب خسرانبار
که براي او خيري ندارد.
ليله القدر براي آن کسي از هزار ماه بهتر است که ساعات و
دقايق آن شب را قدر بداند؛ از
دقايق آن شب استفاده کند. در آن دعا ميخوانيم که خدايا
ما را از آن کساني قرار ده که شب
قدرشان پوچ نميشود و از دست نميرود."(همان) روزه و ماه رمضانهمه روزها و همه مکانها براي خداست اما برخي از روزها را خود خدا تاکيد فرموده «و ذکّرهم بأيّام الله» که در آن روزها موقعيت خاصي براي تقرب بندگان قرار داده است. سي روز ماه رمضان يکي از اين ايام الله است که خداوند بندگان خود را به ميهماني دعوت مي کند. اين ميهماني پر از برکت و رحمت و مغفرت است، چنانکه پيامبر اکرم مي فرمايد: «فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ قَدْ أَقْبَلَ إِلَيْکُمْ شَهْرُ اللَّهِ بِالْبَرَکَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ شَهْرٌ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ أَفْضَلُ الشُّهُورِ وَ أَيَّامُهُ أَفْضَلُ الْأَيَّامِ...» (أمالي الصدوق ص96) (اي مردم ماه خدا با برکت و رحمت و مغفرت به شما روي آورده، ماهي که نزد خدا با فضيلت ترين ماه هاست و روزهاي آن با فضيلت ترين روزهاست) خداوند متعال در اين ماه با روزه از بندگان پذيرايي مي کند و اما پذيرايي خدا چه محتوايي دارد؟ محتواي آن مغفرت است که آلودگيهاي قلب را پاک مي کند، محتواي آن رحمت است که با پاک شدن قلب از آلودگيها و تعلقات مادي، عشق الهي بر آن دميده مي شود و محتواي اين ماه برکت است چنانکه وقت و عمر و مال انسانها با ارزش شده و به باطل تلف نمي شود. نتيجه اين روزه داري هم چيزي نيست جز خدا، «الصوم لي و انا اُجزي به»(خصال، ج1ص45) نفس روزه دار در اين ايام تسبيح است و خواب او عبادت، نه ثواب عبادت! بلکه همه حرکات و سکناتش عبادت است در حقيقت در اين ايام خداوند بندگانش را ميهماني کرده تا بندگان در همه ايام سال بتوانند در ياد خدا و عبادت باشند، مگر کسي که هميشه در ياد خداست مي تواند گناه کند و حتي مي تواند لحظه اي را بگذراند بدون اينکه براي خدا کار کند بنابراين همه اعمال و کردار و گفتارش عبادت است و چنين کسي به کمال الهي نزديک شده و مي تواند رنگ خدا را بپذيرد «صبغة الله و من أحسن من الله صبغة»(بقره/138) که با رنگ و ياد خدا مي توان به حيات طيبة نائل شد. روزه داران در اين ايام به اعمالي سفارش شده اند که موجب توجه مستقيم انسان به درگاه حضرت حق تعالي مي شود، پيامبر اکرم در خطبه آخر ماه شعبان به پاره اي از اعمال اشاره مي کند، «... بگرسنگى و تشنگى خود در آن گرسنگى و تشنگى روز قيامت را ياد کنيد و بر فقراء و مساکين خود صدقه دهيد، و بزرگان خود را احترام کنيد و کوچکان را ترحم کنيد و صله رحم کنيد و زبانها نگهداريد و از آنچه خدا ديدنش را حلال نکرده چشم بپوشيد و آنچه را از شنيدنش حلال نکرده گوش ببنديد و بر يتيمان مردم مهر ورزيد تا بر يتيمان شما مهر ورزند، و از گناهان خود به سوي خدا توبه کنيد و در وقت نماز دست بدعا برداريد که بهترين ساعتها است و خدا در آن نظر لطف به بندگان خود دارد، بمناجات آنها پاسخ دهد و فرياد آنها را لبيک گويد و درخواست آنها را بدهد و دعاى آنها را مستجاب کند. اي مردم نَفس شما زنداني کردار بد شما است، آن را به استغفار رها کنيد. دوش شما از گناهان شما بار سنگينى دارد، بطول سجود آن را سبک کنيد و بدانيد که خداى تعالى بعزت خود قسم خورده که نمازخوانان و ساجدان را عذاب نکند و آنها را روز قيامت بهراس دوزخ نيندازد»(أمالي الصدوق ص96) در اين اعمال پيامبر دقيقا به فرهنگ اجتماعي مسلمانان اشاره دارد که در ميان خود مراقب يتيمان باشند، به بزرگترها احترام کرده و از خطاهاي بچه گانه کودکان چشم بپوشيد. به عبارت ديگر ماه رمضان فرهنگ فردي و اجتماعي ما را تغيير مي دهد. و اما روزه داران ماه رمضان چه خصوصياتي دارند، پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله و سلم در ابتدا ايشان را تلاشگران دستيابي به معرفت الهي مي داند و مي فرمايند: «مَنْ عَرَفَ اللَّهَ وَ عَظَّمَهُ مَنَعَ فَاهُ مِنَ الْکَلَامِ وَ بَطْنَهُ مِنَ الطَّعَامِ وَ ... قَدْ کُتِبَتْ عَلَيْهِمْ لَمْ تَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْسَادِهِمْ خَوْفاً مِنَ الْعَذَابِ وَ شَوْقاً إِلَى الثَّوَاب»(أمالي الصدوق ص303) (هر که خدا را شناخت و او را بزرگ دانست دهان خود را از کلام، و شکم خود را از طعام کنترل کرد و خود را برنج افکند براى روزه و نماز، گفتند: پدر و مادر ما قربانت يا رسول اللَّه اينان اولياء خدايند، فرمود اولياء خدا چون خاموش باشند انديشه کنند و چون سخن گويند ذکر خدا باشد و نظر آنها عبرت است و گفتارشان حکمت و مشى آنها ميان مردم برکت اگر اجل بر ايشان معين نشده بود از ترس عذاب و شوق ثواب در پوست خود نميگنجيدند.) با توجه به اينهمه فرصت براي پرواز کردن و تغيير مشي زندگي به آنچه که رنگ الهي دارد، آيا حيف نيست اين ايام بگذرد و ما در همان حال و هواي قبل از آن زندگي کنيم! به بيان ديگر، در ايام سال قرآن کم مي خوانيم، نمازهاي واجب را اول وقت نخوانده چه برسد به آنکه نماز مستحبي و نوافل را رعايت کنيم، وقت خود را براي هر فيلمي هدر مي دهيم و به هر چيزي گوش مي دهيم، خسران ديده در اين ماه کسي است که از اين فرصت بهره نبرده و آمرزش الهي را طلب نکرده « فَإِنَّ الشَّقِيَّ مَنْ حُرِمَ غُفْرَانَ اللَّهِ فِي هَذَا الشَّهْرِ الْعَظِيمِ»(أمالي الصدوق ص96) پس با نيات خالص و دلهاي پاک از خدا توفيق روزه داري حقيقي و تلاوت کتابش را بخواهيم. «َاسْأَلُوا اللَّهَ رَبَّکُمْ بِنِيَّاتٍ صَادِقَةٍ وَ قُلُوبٍ طَاهِرَةٍ أَنْ يُوَفِّقَکُمْ لِصِيَامِهِ وَ تِلَاوَةِ کِتَابِهِ»(همان) منابع:
1) شيخ صدوق. امالي الصدوق. 386قمري. بيروت، اعلمي، 1400قمري |